۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ – بر اساس پژوهشی که به سرپرستی محققان دانشگاه کلورادو آنشوتز انجام و در نشریه Diabetes Care منتشر شده است، نرخ ابتلا به دیابت نوع ۱ در کودکانی که مادرشان به دیابت نوع ۱ مبتلا می باشد، حدود نصف کودکانی است که پدران آنها به این بیماری مبتلا می باشند. خطر ژنتیکی به ارث‌رسیده به‌تنهایی نمی‌تواند این اثر مادری را که مدت‌هاست مشاهده شده است، توضیح دهد. یافته‌ها به مکانیسم‌های بیولوژیکی دیگری اشاره دارند که نیازمند بررسی بیشتر هستند.
پژوهشگران ۶,۹۴۲ کودک را در مطالعه «عوامل محیطی تعیین‌کننده دیابت در سنین جوانی» (TEDDY) مورد تجزیه‌و تحلیل قرار دادند؛ مطالعه‌ای که کودکان دارای خطر ژنتیکی بالا برای ابتلا به دیابت نوع ۱ را از دوران نوزادی تا نوجوانی زیر نظر داشت.
پژوهشگران همچنین به یک پرسش دیرینه پرداختند: آیا سقط جنین می‌تواند توضیح دهد که چرا فرزندان مادران مبتلا به دیابت نوع ۱، کمتر از همسالان خود به این بیماری مبتلا می‌شوند؟
دکتر رندی ک. جانسون، دانشیار انفورماتیک پزشکی در دانشکده پزشکی دانشگاه کلورادو آنشوتز و نویسنده ارشد این مطالعه، گفت: «برای دهه‌ها، این اثر محافظتی نسبی مادری به‌طور مداوم در مطالعات انجام‌شده روی فرزندان زندهٔ افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ مشاهده شده است. یک توضیح قدیمی اما اثبات‌نشده این است که این محافظت نسبی، یک خطای ناشی از از دست رفتن انتخابی بارداری‌هایی است که شامل فرزندان با بالاترین میزان خطر می‌شوند. اکنون پیشرفت‌های حوزه ژنتیک به ما اجازه داده است تا این پدیده را به‌طور جامع در بزرگ‌ترین مطالعه کوهورت آینده‌نگر دیابت نوع ۱ در جهان بررسی کنیم.»
خطر ژنتیکی این تفاوت را توجیه نمی‌کند
پژوهشگران خطر ژنتیکی به ارث‌رسیده به کودکان برای ابتلا به دیابت نوع ۱ را با استفاده از یک امتیاز خطر ژنتیکی گسترده مقایسه کردند. آنها هیچ تفاوت معناداری در امتیاز خطر ژنتیکی بین کودکانی که مادرانشان مبتلا به دیابت نوع ۱ بودند و کودکانی که پدرانشان به این بیماری مبتلا بودند، نیافتند.
با وجود امتیازهای خطر ژنتیکی مشابه، نرخ ابتلای فرزندان مادران مبتلا به دیابت نوع ۱ در طول مطالعه در حدود نصف کودکانی بود که پدران آنها به این بیماری مبتلا بودند. آنها همچنین خطر کمتری برای بروز خودایمنی جزایر پانکراس داشتند؛ علامت زودهنگامی از فعالیت سیستم ایمنی علیه سلول‌های تولیدکننده انسولین در لوزالمعده که پیش از تشخیص دیابت نوع ۱ رخ می‌دهد.
تغییر این اثر با افزایش سن
پژوهشگران دریافتند که کاهش خودایمنی جزایر پانکراس در میان فرزندان مادران مبتلا، پس از سن ۶ سالگی از بین می‌رود. این مطالعه همچنین هیچ شواهدی مبنی بر اینکه این کودکان پس از بروز خودایمنی جزایر پانکراس، با سرعت کمتری به سمت تشخیص دیابت نوع ۱ پیشرفت می‌کنند، نیافت.
سارا د. اسلاک، متخصص ارشد علم اطلاعات در گروه انفورماتیک پزشکی در دانشگاه کلورادو آنشوتز و نویسنده اول این مطالعه، گفت: «تحلیل‌های سن‌محور ما نشان می‌دهد که اثر محافظتی مادری در اوایل زندگی، یعنی در زمان آغاز دیابت نوع ۱ پیش بالینی، عمل می‌کند. این واقعیت که این اثر به جای ثابت ماندن، رو به کاهش می‌گذارد، پژوهش‌های آینده را به سمت مکانیسم‌های پویاتری هدایت می‌کند.»
گشودن مسیرهای تازه برای پیشگیری
اگرچه این مطالعه علت محافظت مادری را مشخص نکرد و بارداری را به عنوان منبع مستقیم آن ثابت نمی‌کند، اما یافته‌ها این فرض را که از دست رفتن بارداری این پدیده را توضیح می‌دهد، به چالش کشیده و به توضیحات احتمالی دیگر اشاره می‌کنند.
دکتر جانسون گفت: «هدف ما یافتن راه‌هایی برای پیشگیری از بروز دیابت نوع ۱ است. اثبات اینکه محافظت نسبی مادری در دیابت نوع ۱ ناشی از بقای بارداری نیست، به ما می‌گوید که ممکن است مکانیسمی در طول بارداری مبتلا به دیابت نوع ۱ در جریان باشد که مزایایی را به فرزند منتقل می‌کند. وظیفه بعدی ما یافتن و درک آن مکانیسم است تا بتوانیم راهکارهایی را توسعه دهیم که شاید بتوانند آن مزیت را برای همه کودکان شبیه‌سازی کنند.»
تغییرات اپی‌ژنتیک یکی از مکانیسم‌های بیولوژیکی احتمالی است که توسط دکتر جانسون و تیمش در حال بررسی است. تغییرات اپی‌ژنتیک بدون تغییر توالی اساسی DNA، بر نحوهٔ روشن یا خاموش شدن ژن‌ها تأثیر می‌گذارند. این تغییرات می‌توانند تحت تأثیر عوامل دوران بارداری و اوایل زندگی قرار گیرند.
شناسایی مکانیسم‌های پشت پرده محافظت مادری می‌تواند به پژوهشگران کمک کند تا تعیین کنند آیا فرآیندهای بیولوژیکی اوایل زندگی فرصت‌هایی را برای پیشگیری یا به تأخیر انداختن دیابت نوع ۱ فراهم می‌کنند یا خیر.
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2026-11-genetic-maternal-effect-diabetes.html